Andrzej Szczypiorski – „Msza za miasto Arras” [recenzja]
doncentauro
25 lip 2019
2 minut(y) czytania
Są takie książki, które odkrywają najbardziej bolesne zakamarki ludzkiej natury. Te, o których nawet zwykli ludzie starają się zapominać, ignorować, a które i tak tkwią w nas uśpione, gotowe jednakże się ujawnić na jeden sygnał. Najczęściej pozostają w uśpieniu do końca naszego żywota, zdarza się jednak, iż zupełnie niespodziewanie w człowieku budzi się bestia, istnienia której tenże wcale się nie spodziewał. „Msza za miasto Arras” Andrzeja Szczypiorskiego to wspaniałe, monumentalne studium ludzkiego upadku. Próba znalezienia odpowiedzi na pytanie, dlaczego zło zakorzeniło się w nas tak głęboko, dlaczego nawet ci z pozoru najszlachetniejsi potrafią znienacka poddać się najciemniejszej stronie swojej osobowości.
Arras – małe miasteczko gdzieś w Burgundii, doświadczone dwukrotnie na przestrzeni kliku lat olbrzymią tragedią. W połowie piętnastego wieku dopadła je straszliwa zaraza, doprowadzając mieszkańców do skrajnego upodlenia. Ledwie trzy lata później, z błahego z pozoru oskarżenia (choć poważnego wedle ówczesnych obyczajów), dochodzi do straszliwych pogromów – początkowo ludności narodowości żydowskiej, wkrótce jednak, dzięki opętańczej spirali gniewu, dotykających kolejnych mieszkańców miasteczka, również tych z wysokich rodów.
W książce tej ścierają się dwa charaktery. Pierwszy to Albert, kleryk, nieoficjalny władca miasta, postać ascetyczna, radykalny katolik, choć jedynie jako teoretyk; pojawia się wraz ze swoim podopiecznym, Janem, który opowiada nam historię miasteczka Arras i wskazuje na sprzeczności między naukami Alberta a jego poczynaniami. Po drugiej stronie stoi Dawid, biskup miasta Utrecht i nieślubny syn króla, z pozoru rozwiązły lekkoduch, jednakże wzbudzający swym zachowaniem znacznie więcej sympatii. Można rzec, iż pierwszy poważny pojedynek tych dwóch charakterów na łamach książki to bitwa miedzy ascezą i modlitwą a realną pomocą. Gorzko brzmi jej finał, gdy podczas uczty Dawid widzi mieszkańców Arras, którzy po miesiącach katorg uwolnieni od zarazy przychodzą na wyprawiona przez niego ucztę.
Choć akcja dzieje się w piętnastym wieku, bez trudu można osadzić ją w każdym innym okresie, zwłaszcza tym nam najbliższym. Nadal nic się nie zmieniło, jedynie język stał się nieco bardziej nowoczesny. Wystarczy przecież przypomnieć sobie tragedię Wołynia, czy choćby Srebrenicy, ukraiński Donbas czy wojnę w Syrii, miejsca, w których sąsiad wyszedł zamordować sąsiada, by zrozumieć, że Arras to miasteczko, które możemy spotkać na swojej drodze w każdej chwili.
Fragment, który zrobił na mnie największe wrażenie to przyjęcie plebsu w poczet Rady Miejskiej. Jakże rozsądnie to brzmi w kontekście przemian w naszym kraju, powstania Solidarności; wspaniale tłumaczy mechanizmy rządzące społeczeństwem, ale także odpowiada na pytanie, dlaczego pewne rzeczy w gorących latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych najzwyczajniej w świecie nie mogły się udać. Gęsty klimat ma ta powieść.
Gęsty, ciężki, mroczny, jak mroczna jest opowiadana historia. Jak zwierciadło, oblepione błotem, ociekające ściekami, w które musimy spojrzeć, by ujrzeć swoją prawdziwą twarz. Na przestrzeni trzech lat historii Arras odnajdziemy to, co kształtowało nie tylko nasze otoczenie, ale również nasze miasto, nasz kraj i cały świat, coś, co mimo szczytnych idei, jakie niesie religia, pcha wiernych do upadku. Najciemniejsze fragmenty naszych dusz, odwracających się od światłości. I dopóki będzie istniał świat, ta część człowieczeństwa, której się obawiamy, zawsze zdominuje nasze otoczenie, nawet gdy zwierciadło mówi, ze jest inaczej.
Komentarze