Meteory to jedne z najefektowniejszych zjawisk, które możemy podziwiać na naszym niebie. Najefektowniejszych, ale również i najgroźniejszych, co uświadomiła nam niedawno choćby powietrzna eksplozja bolidu w Czelabińsku. Na szczęście tak spektakularne katastrofy zdarzają się rzadko. O ile zaobserwowanie meteoru (zjawiska świetlnego na niebie) jest stosunkowo proste – wystarczy w bezchmurną noc wpatrywać się kilkanaście minut w niebo, o tyle już znalezienie meteorytu (skała, która dotarła z kosmosu do powierzchni ziemi) jest wyjątkowo rzadkie, a szczęśliwi posiadacze takich kosmicznych pamiątek mogą zarobić na nich niezły majątek.
Największym, najbardziej znanym meteorytom nadaje się nazwy miejscowości, obok których spadły. W województwie wielkopolskim niewątpliwie najbardziej znany jest meteoryt Morasko. Spadł on najprawdopodobniej ok. 4000-5000 lat temu i zaliczany jest do grupy meteorytów żelaznych. Na terenie jego upadku znajduje się kilka wypełnionych wodą kraterów, znaleziono również spore fragmenty (największy z nich waży ponad ćwierć tony) meteorytu.
Najefektowniejszy jest jednak spadek meteorytu na ziemię na oczach świadków. Zdarzenie takie miało miejsce we wsi Ratyń, leżącej obecnie w gminie Lądek (powiat słupecki). Niestety, wkrótce po znalezieniu meteorytu trafił on w ręce lokalnych władz, po czym… Zaginął!
„W dniu 12 z.m. pomiędzy godziną drugą a trzecią popołudniu, we wsi Ratyniu nalezącej do gminy Golina w powiecie konińskim w czasie nadzwyczajnej ulewy spadł aerolit, ważący przeszło dwa funty (widocznie cząstka całości) kształtu nieforemnego, twardy jak szkło, wyglądający na masę skrystalizowanej soli. W czasie spadania meteoru powstał szum okropny, a ludzie w liczbie dwunastu koszących wykę w owej chwili owiani byli wiatrem tak gorącym, że ten chwilowo zatamował im oddech. Za szczęście poczytać należy, że aerolit spadając między kosiarzy żadnego nie zranił, a tylko zarył się w głąb ziemi na ćwierć łokcia. Aerolit znajduje się u wójta gminy Golina, p. Johne”
Tyle mówi krótka notka, która ukazała się w gazecie o nazwie „Kaliszanin”. Komunikaty o spadku meteorytu pojawiły się w prasie polskojęzycznej, między innymi w Gońcu Wielkopolskim, Kuryerze Poznańskim, Gazecie Kieleckiej, Gazecie Warszawskiej czy Kurierze Warszawskim. Niestety wszystkie gazety powieliły tekst „Kaliszanina” słowo w słowo, nie ma więc żadnych dodatkowych informacji na jego temat.
Nie do końca wiadomo nawet, w jakim dniu nastąpił spadek. Co prawda w artykule jest data 12 sierpnia 1880 r., jednakże problemem jest fakt, iż w tamtych czasach obowiązywały dwa kalendarze – gregoriański i juliański, między którymi występowała różnica dwunastu dni. Z tego względu badacze historii meteorytu podają różne daty jego upadku – Jerzy Pokrzywnicki, dzięki którego staraniom aerolit znalazł się w międzynarodowym rejestrze meteorytów i otrzymał oficjalną nazwę „meteoryt Ratyń” podaje datę 24 sierpnia 1880 r., podobnie jak Julian Iwanowicz Siemaszko. Z kolei w „Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” Bronisław Chlebowski wskazuje datę 12.08.1880. Również analiza oznaczeń dat w czasopismie „Kaliszanin” wskazuje, iż najprawdopodobniej właściwa jest ta druga opcja. W gazecie zastosowano bowiem system prezentacji dat pojedynczy, gdy chodziło o datę według nowego stylu i podwójny, gdy autor używał daty w starym stylu. A zatem, gdyby meteoryt rzeczywiście spadł 24 sierpnia to początek notki powinien brzmieć: „W dniu 12 sierpnia (24 sierpnia) […]”. Użycie jednej tylko daty wskazuje, iż najbardziej prawdopodobną datą spadku meteorytu jest jednak 12 sierpnia 1880 r.
Do jakiego rodzaju meteorytów zaliczał się ten z Ratynia? Oprócz informacji zawartych w notce z „Kaliszanina” mamy jeszcze informacje, jakie uzyskał pięć lat później od naocznych świadków wspomniany Julian I. Siemiaszko. Niestety, badacz nie odnalazł już fizycznych śladów meteorytu, a szczątki, które podsunięto mu do badania, zidentyfikował on jako diabaz, czyli skałę co prawda podobną do meteorytu, niewątpliwie jednak pochodzenia ziemskiego. Poszukiwanie innych szczątków utrudniał znacznie fakt, iż teren pokryty był zagłębieniami wypełnionymi wodą, ze względu na wydobywanie i wykorzystywanie złoża gliny w miejscowej cegielni. Nie było więc możliwości stwierdzenia, które z licznych zagłębień wykonane zostało przez człowieka, a które jest możliwym dziełem kosmicznego odłamka.
Istnieje jednak zaskakująca poszlaka, pozwalająca określić przynależność klasyfikacyjną meteorytu Ratyń. 25 sierpnia 1994 roku w miejscowości Baszkówka niedaleko Warszawy spadł piętnastokilogramowy meteoryt, który doskonale wpisuje się w opis zaginionego „gościa z kosmosu” z Ratynia. Co więcej, identyczny meteoryt spadł 12 sierpnia 1991 roku w Mt. Tazerzait w Republice Nigru oraz w Tjerebon w Indonezji (10 lipca 1922). Ich cecha charakterystyczną była podobna budowa (wysoka porowatość, dobrze widoczne chondry, czyli drobne ziarna stopionej skały). Wszystkie te meteoryty zaliczone zostały do grupy chondrytów L5. Badania, przeprowadzone w Niemczech wykazały, że w składzie chemicznym tychże skał występują zbieżności, które nie mogą być tylko dziełem przypadku. Podobnie ich wiek – określony na ok. 60-70 milionów lat wskazuje, że są one znacznie starsze niż inne chondryty a jednocześnie zbliżone wiekowo do siebie. No i najważniejsze: data ich spadków wskazuje na pewną regułę, mianowicie meteoryty te dotarły na ziemie w cyklu trzyletnim. Jeśli odejmiemy od daty spadku Baszkówki trzy lata, otrzymamy datę spadku Mt. Tazerait, jeśli odejmiemy 72 lata (24 x 3) otrzymamy datę spadku Tjerebon i w końcu jeśli odejmiemy 114 lat (38 x 3) otrzymujemy właśnie sierpień 1880 roku, czyli datę spadku meteorytu Ratyń!
Można więc przypuszczać, iż meteoryt Ratyń był chondrytem z grupy L5, prawdopodobnie fragmentem większego ciała, które rozpadło się jakiś czas temu w kosmosie, a orbita kosmicznych okruchów, które po nim pozostały co trzy lata w sierpniu przecina orbitę ziemską. Oglądając na zdjęciach meteoryt Baszkówka można sobie wyobrazić, jak ratyńskie znalezisko najprawdopodobniej wyglądało.
Niestety, najprawdopodobniej meteoryt z Ratynia zaginął bezpowrotnie. Choć nie jest wykluczone, że w jakimś skalnym ogródku w Golinie czy Ratyniu spoczywa niepozorny, niespełna kilogramowy, porowaty kamyk, pozornie nie odróżniający się zbytnio od innych. Być może, co nie jest niemożliwe, ktoś zorientuje się, jaki skarb ma na podwórku i gość z kosmosu znajdzie się tam, gdzie jego miejsce, czyli w muzeum? Oczywiście szanse są znikome, z drugiej strony – jaka jest szansa, że meteoryt spadnie na naszych oczach niemal pod sam nos? Też prawie bliska zeru. A jednak w Ratyniu się to zdarzyło.
Komentarze